TONEELGROEP HILVERSUM en THEATERGROEP KANE
spelen

VETERMAN, EEN LIQUIDATIE


met:

Peter van Bokhorst
Gerda van Roshum
Boy Hazes

regie en tekst:
Dick van den Heuvel

te zien:

1, 2 en 3 mei (20.30)
4 mei (14.30)

Theater de Engelenbak
Nes 71
Amsterdam
reserveren: 020-6266866


de flyer:


ongeluk of liquidatie:

28 juni 1946. Hilversum.
Vredelaan, kruising met de voorrangsweg Amsterdam - Amersfoort.
Een grijsgroene tweetonner van de derde compagnie aan- en afvoertroepen rijdt in op de Morris, model Coach, van Eduard Necker Veterman en zijn vrouw Katy.
Een liquidatie?


korte inhoud:

Eduard Veterman is voor de oorlog een begenadigd schrijver en toneelmaker. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bekwaamt hij zich in het vervalsen van persoonsbewijzen. Hij wordt opgepakt door de Duitsers, maar overleeft op wonderbaarlijke wijze verschillende doodsvonnissen. Na de oorlog geeft Prins Bernhard hem de opdracht een boek te schrijven over het verzet. Als Veterman aankondigt daarin ook de lamlendige regering in Londen aan de kaak te stellen, wordt de opdracht ingetrokken. Veterman besluit dan het boek op eigen kracht te schrijven, maar al snel rijdt een militair voertuig hem en zijn vrouw overhoop. Van het manuscript ontbreekt tot op heden elk spoor.

 

 



het stuk:

Eduard Veterman en zijn vrouw Katy komen aan in de hemel waar tot hun schrik Petrus hen opwacht. Hij neemt bij de poort meestal even de geleefde levens even door. Veterman heeft daar helemaal geen zin in, zijn dood is te voortijdig, hij wil terug, hun dochtertje is alleen thuis! Daarbij, hij moet een boek afmaken waarin hij de regering in Londen aan de schandpaal zal hijsen. Petrus is onverbiddellijk. En zo wordt het voorportaal langzaam tot een rechtzaal waarin Veterman zijn definitieve aanklacht tegen het lamlendige Nederland kan volmaken. "Veterman, een liquidatie" is een bijtende satire over een tot op heden niet opgeloste politieke moord.


bronnen voor het stuk:

Het gemaskerde leven van Eduard Veterman
J.W. Regenhardt



Keizersgracht 763
Eduard Necker


de schrijver:

Dick van den Heuvel baseerde zijn stuk op "Keizersgracht 763" van Eduard Necker Veterman zelf en op "Het gemaskerde leven van Eduard Veterman" door J.W. Regenhardt. Eerder schreef hij stukken als "Meidagen", "De Zaak L.A. Ries" en "De Terugkeer van Potasch & Perlemoer". Voor de televisie schreef hij afleveringen van "Russen" en een aantal telefilms waaronder "Sloophamer" met Frits Lambrechts. Hij is de vaste tekstschrijver van De Berini's, en schreef dit seizoen ook de musical "Home". Samen met Simon de Waal is hij de schrijver van de historische thriller "Moord in Tuschinski".


peter van bokhorst

Peter van Bokhorst heeft tientallen rollen gespeeld in zeer uiteenlopende genres van tragedie tot komedie. Van Bokhorst baseert zich op de door Helmert Woudenberg ontwikkelde speltechniek volgens de elementen vuur, water, lucht en aarde. In 1990 richt hij Toneelgroep Hilversum op waarmee hij zeer succesvolle producties maakt als Hedda Gabler, Oom Wanja, Opname en Het Dagboek van Anne Frank. Hij maakt regelmatig bewerkingen van bestaande toneelstukken en films.


gerda van roshum

Voor Gerda van Roshum is '02/'03 een uitermate druk seizoen. Ze werd door Het Parool en de NRC geprezen voor haar rol als Tine in "Multatuli & Ik. Daarna was ze Nurse Hatchett in "Het Koekoeksnest" en nu dan Katy van Wieren in "Veterman". Bij Toetssteen speelde ze veel dragende rollen, zoals Steffi in 'Stand Up', een aangrijpende voorstelling over een jonge comedienne die tot euthanasie besluit. Belangrijke rollen speelde ze daarnaast onder andere bij theatergroep Delta in 'Voor het kind richten wij een een visioen in', en in 'De bekentenis' (Death & The Maiden) bij Toneelgroep Hilversum, in de regie van Peter van Bokhorst. Een aantal seizoenen lang was zij dokter Liesbeth de Vries in de tv-serie In De Praktijk.


boy hazes

Boy Hazes begon op 19-jarige leeftijd in de muziek. Gevolgd door cabaret/zang en theatertechniek. In de spot staan kreeg meer gedaante en hij heeft dan ook in veel produkties gespeeld. Tevens heeft ook bewegings/dans-produkties gedaan. Zijn meest bijzondere rol was in L.A. Ries van Dick van den Heuvel in de regie van Edo van Dijken. In 2002 was hij te zien in 'Goudvissen' van Dick van den Heuvel in de regie van Hans van Hechten. Een produktie met een bijzonder karakter: gehandicapten en niet-gehandicapten acteurs.


uitgebreide inhoud:

Eduard Veterman is voor de oorlog een begenadigd schrijver en toneelmaker. Hij ontwerpt decors, leidt een gezelschap (met Fie Carelsen als ster), schrijft toneelstuk na toneelstuk, schrijft detectiefjes en zware romans, is een fantast en een avonturier. Moet uiteindelijk na een financieel debacle met een cabaretgroepje de wijk nemen naar Menton in Frankrijk.Daar ontmoet hij Katy van Wieren met wie hij trouwt. Hij keert terug naar Nederland als de oorlog dreigt. Wordt directeur van de Hollandse Schouwburg - zolang het kan, want in de oorlog wordt dat de verzamelplek voor te deporteren Joden.

Dan gaat Veterman de illegaliteit in. Hij wordt een bekwaam vervalser van persoonsbewijzen en bonkaarten.Uiteindelijk worden hij en zijn vrouw gepakt. Veterman wordt ter dood veroordeeld, maar weet dat vonnis keer op keer te overleven. Net als de romanfiguur Joris Brugop - uit een van zijn eerste boeken - verzint hij een alter ego. Hij wordt Professor Dokter Eduard Necker, afstammeling van een Franse Minister onder Lodewijk XVI. De Duitsers zijn zo onder de indruk van zijn titels en afkomst, en vooral ook van zijn tekenkunst dat hij keer op keer ontsnapt aan executies.

Na de oorlog zou alles beter moeten worden, maar dat wordt het niet. Eduard Necker ondervindt niet de bijval die verzetshelden toch eigenlijk zouden moeten hebben. Van Prins Bernhard krijgt hij de opdracht een boek te schrijven over het verzet, en hij belooft aan ieder die het weten wil dat hij meteen ook een boekje open zal doen over de lamlendigheid van de regering in Londen."Dat in Londen, dat waren whiskeydrinkende nietsnutten."

"Ik ga die hele rotreut in Londen, die feestvierende aristocratie, die dronken adel daar aanpakken."Prins Bernhard weet niet hoe snel hij de opdracht moet intrekken. Dan gaat Veterman op eigen kracht verder. Hij zál zijn boek schrijven. Voordat het echter zo ver is, rijdt een militair voertuig het echtpaar overhoop. Vreemd genoeg komt de wagen uit dezelfde garage waar ook de vrachtwagen vandaan komt die Pater Bleys - een andere verzetsheld die het zwijgen moest worden opgelegd - aanreed en vermoordde. Van het vermeende manuscript ontbreekt elk spoor.


DE COMPLETE GESCHIEDENIS:

Op 28 juni 1946 kwam Eduard Veterman samen met zijn vrouw Katy bij een verkeersongeluk te Laren om het leven. De auto van Veterman werd verpletterd door een militaire truck op de kruising Vredelaan met de voorrangsweg Amsterdam-Amersfoort. Al snel na het ongeluk staken de geruchten de kop op dat Veterman geliquideerd zou zijn omdat hij ‘te veel’ wist en lastig was voor de autoriteiten. Er werd herinnerd aan de dood van pater Bleys die een jaar eerder eveneens bij een auto-ongeval om het leven kwam onder verdachte omstandigheden. Veterman en Bleys hadden twee dingen gemeen: één: ze waren allebei belangrijke verzetsmensen, en twee: ze hadden hetzelfde garagebedrijf. Bij die garage in Utrecht werkte voormalige NSB-ers. De optelsom was dus gauw gemaakt, maar bewezen worden kon er niets.

DE MAN DIE GEEN MILJOEN BEZAT

Voor Veterman, in 1901 geboren in een Haagse volkswijk uit Joodse ouders, was het leven een spel, één groot toneelstuk, waarin de schijn werkelijkheid was. Een gedachte die werd verwoord in zijn in 1929 verschenen roman ‘De man die geen miljoen bezat’. Waarin zijn alter-ego Joris Brugop wordt ingeleid in het Evangelie van de Schijn. Je bent wat je pretendeert te zijn’, zo leert de dichter Brugop als hij de beter klinkende naam Claude Farnese aanneemt. Hij fantaseert een Frans-adelijke afkomst, vervalst zijn paspoort, bouwt een schijnleven op dat meer voldoet aan het karakter van een man-van-de-wereld dan Joris Brugop ooit zou kunnen. Waar Joris Brugop faalde in zijn pogingen de culturele wereld als schrijver te veroveren, daar slaagt Claude Farnese. Brugop werd Farnese.

EVANGELIE VAN DE SCHIJN

Je bent wat je speelt. Je bent het masker dat je opzet, aldus het Evangelie van de Schijn. ‘De man die geen miljoen bezat’ zou de sleutelroman worden van Vetermans oevre, niet zozeer vanwege de literaire kwaliteiten, daarover liepen de meningen uiteen, maar vanwege de overeenkomsten met de schrijver zelf. Opmerkelijk was, in retrospectief, dat de latere gebeurtenissen in Vetermans leven zelf al in dat in 1929 verschenen boek beschreven werden.

HOLLANDSE OSCAR WILDE

Veterman werd opgeleid aan de Haagse Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag. Hij richtte een eigen toneelgezelschap op, schreef zelf toneelstukken, ontwierp decors en kostuums, en schreef kritieken. Bovendien schreef hij romans en maakte talrijke toneelbewerkingen. Veterman gedroeg zich als een dandy, een Hollandse Oscar Wilde, die zich mateloos kon opwinden over de aanschaf van de juiste hoed.

FIASCO

Veterman werd Cor van der Lugt Melserts rechterhand bij het Hofstadtoneel. Hij was 24 toen hij directeur werd van het Haagse Odeon Theater aan de Herengracht. Na zes maanden was het theater financieel ter ziele. Ondanks dat Veterman de vedette Fie Carelsen had weten te engageren. Tien jaar later begon hij het literair Cabaret De Tooverbal, dat het slechts een paar weken volhield. Het werd een groot fiasco, de medewerkers dreigden hem zelfs met een rechtzaak wegens oplichterij omdat hij hen gouden bergen zou hebben beloofd. Veterman besloot zijn koffers te pakken en in 1935 vestigde hij zich in Menton, aan de Franse Rivièra.

JOODSCHE SCHOUWBURG

In Menton ontmoette hij Katy van Witsen, kort daarna trouwde hij met haar. En op 23 april 1937 werd hun dochter Etty geboren. In 1939, vlak voor het uitbreken van de oorlog, keerde het gezin Veterman met de laatste trein terug in Nederland. Het gezin vestigde zich aan de Eemnesserweg in Blaricum, waar het de inval van de Duitse troepen meemaakte. Veterman ging aan het werk in de Joodse Schouwburg, het theater dat het voorportaal werd voor de dood van talloze joden. Hij werd een gevierd toneelschrijver en regisseur. Stond groot op de affiches en in recensies in de kranten. Maar waar hij zich vroeger verheugde in die belangstelling, zag hij nu dat die aandacht hem ook brandmerkte als jood. En Veterman schakelde, net als Joris Brugop uit ‘De man die geen miljoen bezat’ over op een andere indentiteit.

PROFESSOR DR. EDUARD JACQUES NECKER

Eduard Veterman veranderde in dr. Eduard Jacques Necker, afstammeling van de Franse baron Necker, minister van financiën onder Lodewijk de zestiende. Hij maakte zelf de niet van echt te onderscheiden persoonsbewijzen, geboorte-aktes en kerkelijke documenten die aantoonde dat hij Necker was. Hij bracht het Evangelie van de Schijn tot in de perfectie in de praktijk. ,,Je bent wat je speelt. Je bent het masker dat je opzet”, werd voor Veterman een motto van lijfsbehoud.

KEIZERSGRACHT 763

Als dr. Necker, hoogleraar in de kunstgeschiedenis, verliet hij samen met zijn vrouw ‘t Gooi. Hun dochter Etty werd ondergebracht bij pleegouders, de familie Schöne in Blaricum. Zijn vrouw droeg de valse naam Van Pelt, een pseudoniem dat Veterman voor de oorlog voor een aantal romans gebruikte. Beide vonden onderdak in het pand Keizersgracht 763.

Veterman was waarschijnlijk de eerste Nederlander die een persoonsbewijs volledig kon namaken. Persoonbewijzen die ogenschijnlijk niet afweken van de echte persoonbewijzen met het zo verfoeide watermerk. Het werk werd met behulp van de drukker Van Velzen aan de Ruysdaelkade, door Veterman met zijn vrouw in kamertje aan de voorkant van het pand verricht. Bij onraad doken zij volgens een zorgvuldig gerepeteerd draaiboek onder, al het bezwarend materiaal meenemend, in een hok achter het huis, waar bovenin cokes lag. Op die manier ontkwamen zij driemaal aan een inval van de Gestapo. In 1942 kwam hij in contact met de groep Luctor et Emergo, waar onder andere de acteur Rob de Vries bij betrokken was. Deze illegale groep werd later omgedoopt tot Fiat Libertas. In anderhalf jaar vervaardigde Veterman zo’n tweeduizend persoonsbewijzen voor joden, onderduikers, Engelse piloten en gedropte geheim agenten.

AMATEURISME IN LONDEN

Veterman ergerde zich vreselijk aan het amateurisme van de geheime diensten in Londen. Die agenten met briefjes van duizend gulden in Nederland dropte, niet reageerde op radioboodschappen en zelf persoonsbewijzen fabriceerde die niet eens de schijn hadden echt te zijn. De verbittering die hij daarover voelde zou hem zijn verdere leven niet meer loslaten.

ARRESTATIE

In oktober 1943 werd hij opgepakt op de hoek van de Nieuwmarkt. Ook Rob de Vries was gearresteerd en beide heren werden aan veelvuldige, langdurige en zware verhoren blootgesteld. Een brief die voor de Vries belastend zou zijn, werd door Veterman onder de ogen van de Duitsers weggegrist en opgegeten. Veterman kwam met andere leden van de groep in de Scheveningse gevangenis terecht, ook wel het Oranje Hotel genoemd. Het duurde niet lang of hij werd ter dood veroordeeld. Alle veroordeelden werden toen overgebracht naar een gevangenis in Duitsland. Op het laatste moment ontsnapte Veterman aan executie door de Gestapo toen het front al voor de deur lag: op 15 april 1945 bevrijdden de Amerikanen de gevangenis in Lottringhausen. In die gevangenis schreef hij als overlevingsoefening een bizar kookboek: Het Evangelie van Luccullus.

ORANJE HOTEL

Terug in Nederland schreef Veterman ‘Oranje Hotel’ en op 19 november 1945 ging het in première. Er werden honderdvijftig voorstelllingen in zes maanden tijd met groot succes gespeeld. Maar Veterman was bij het toneel ‘vergeten‘ en moest bij toneelleiders als Jo Sternheim en Defresne vechten om een plaats binnen het toneelbestel. In Amsterdam werd men onrustig over hem, men zat met hem in de maag. Hij was lastig en zei de waarheid over acteurs die tijdens de bezetting voor de Duitsers waren blijven spelen.

KLORIS EN ROOSJE

Van Defresne kreeg hij toch de opdracht de eerste Nieuwjaarswens na de oorlog voor Kloris en Roosje te schrijven. De gehele wens was geschreven vanuit zijn eigen ervaringen. Het toneel verbeeldde de verwoeste polder, waar de bruiloft van Kloris en Roosje tweeënhalve eeuw lang arcadisch werd gevierd. De bomen waren gekapt en verschroeid; het huis lag half in puin en op het erf stond een grauwe bunker. Thomasvaer droeg van zijn traditionele kostuum alleen nog maar een kuitbroek en voor de rest een battledress en een baret. Hij kwam vijf jaar na de oorlog terug bij zijn door de Canadezen bevrijde Pieternel. Van het oude huis was niets meer over.
Deze snier werd hem door de autoriteiten niet in dank afgenomen. En toch had hij recht van spreken. Na de oorlog werd hij met zijn verzetsvrienden van het kastje naar de muur gestuurd, waar het ging om vergoeding van verlies van huis en haard en om het krijgen van werk. Rob de Vries die beroofd was, maar zijn schade niet kon aantonen, kreeg aanvankelijk zelfs geen vergoeding.

LINKS LATEN LIGGEN

Het toonaangevende toneel liet Veterman links liggen - op August Defresne na die nogmaals zorgde voor een opdracht. Het werd het toneelstuk Lysistrata, dat met Pasen 1946 in Amsterdamse Schouwburg in première ging, met in de hoofdrollen Fien de La Mar, Marie Hamel, Rob de Vries, Gerrit Lindenberg, Johan Fiolet en Han Bentz van den Berg. Het stuk was een moderne versie van dat van Aristophanes. Het was Vetermans dertigste stuk waarin ‘mijn haat, mijn verachting, mijn spot, maar vooral mijn medelijden met de mensen, onder hun grimassen en ironie’ aan de orde kwamen.

OPDRACHT VAN PRINS BERNHARD

Veterman kreeg persoonlijk de opdracht van Prins Benhard om de geschiedenis van de BS, Binnenlandse Strijdkrachten, te schrijven. Daarin had hij een boekje open willen doen over de minder frisse zaken tijdens de oorlog waarbij belangrijke Nederlandse bestuurders en militairen waren betrokken. In 1945 verscheen ‘Keizersgracht 673, waarin hij cynisch terugblikte op zijn verzetstijd en vinnig uitpakte tegen de nieuwe schijndemocratie van de crypto-handelsaristocratie die nu eens nodig moest worden opgeruimd. Hij had gedacht dat hij bij dit demasqué een belangrijke rol zou spelen. De mensen die aan de touwtjes trokken besliste echter anders. Veterman was te veel luis in de pels, een lastpost die ook nog eens goed met de pen overweg kon, een gevaarlijk schrijver dus. De opdracht van Benhard werd dus ingetrokken en Veterman verbitterde. Hij plande een boek, Balans de Misère, waarin hij de hoge militaire en politieke kopstukken van hun voetstuk zou blazen. Vlak voor zijn dood schreef Veterman dat er een ‘vrij gore campagne’ tegen hem werd gevoerd en dat de autoriteiten van plan waren hem publiekelijk aan te pakken.

ONGELUK

Twee dagen later, op 28 juni 1946, ‘s avonds om 9 uur, vond het ongeval plaats. Een militaire vrachtauto reed over de Rijksweg richting Amsterdam. Veterman die met zijn zwangere vrouw, na familiebezoek, waarschijnlijk op weg was naar huis, draaide inplaats van te stoppen, de voorrangsweg links op en werd door vrachtwagen geschept. Het echtpaar werd uit de auto geslingerd. Katy Veterman- Van Witsen was op slag dood, Veterman kreeg nog eerste hulp van dokter Holtman uit Laren maar zou later die nacht, even na twaalven, in het Larense St. Jans-Ziekenhuis overlijden.

TERAARDEBESTELLING

Etty werd door haar pleegouders van tijdens de oorlog opgevangen. De lichamen van Eduard en Katy werden opgebaard in de Aula van de Stadsschouwburg van Amsterdam. Op 4 juli 1946 vond de teraardebestelling plaats op begraafplaats Den en Rust aan de Frans Halslaan in Bilthoven. ‘De vogels zongen in het koele bosch, toen onder de klanken van “Wilt heden nu treden” de twee kisten grafwaarts werden gedragen.
Op de brede, opstaande lage steen van dubbelgraf 2-P-33 staat onder Vetermans naam: ‘romancier en dramaturg’.

HET LOOPT TOCH ANDERS DAT JE DENKT

In Vetermans in 1929 verschenen roman De man die geen miljoen bezat komt de hoofdpersoon bij mysterieus auto-ongeluk om het leven. De overeenkomst met Vetermans eigen dood is natuurlijk frappant, en je denkt dan al snel aan een macabre grap van het lot. Maar om de titel van Vetermans laatst opgevoerde blijspel aan te halen: Het loopt toch anders dan je denkt.

Eduard Veterman stond bekend als een notoir slechte chauffeur.